Khuôn viên di tích Nghè Đông Kinh
Được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, Nghè Đông Kinh không chỉ mang ý nghĩa về mặt tín ngưỡng, mà còn chứa đựng những giá trị lịch sử, văn hóa và thẩm mỹ đặc sắc, phản ánh chiều sâu truyền thống của một vùng quê lâu đời.
Dấu ấn lịch sử và huyền tích trên vùng đất Đông Kinh
Nếu chỉ nhìn Nghè Đông Kinh như một không gian thờ tự, có lẽ sẽ chưa đủ để cảm nhận hết giá trị của di tích này. Bởi phía sau những mái ngói, những nén hương trầm là cả một lớp trầm tích lịch sử, nơi lưu giữ những câu chuyện về con người, về nghĩa khí và về mối gắn bó sâu nặng giữa tiền nhân với mảnh đất này.
Trung tâm của tín ngưỡng tại đây là hình tượng Đông Hải tôn thần Đoàn Thượng – một nhân vật lịch sử đặc biệt của buổi giao thời cuối triều Lý. Trong bối cảnh đất nước biến động, ông hiện lên như một con người mang đầy đủ những phẩm chất của một bậc anh hùng: tài năng, bản lĩnh, kiên trung và không khuất phục. Từ một vị quan triều đình, ông trở thành người đứng đầu một thế lực lớn ở vùng Hồng Châu, nhiều lần tham gia dẹp loạn, trấn giữ địa bàn chiến lược, để lại dấu ấn sâu đậm trong sử sách và trong tâm thức dân gian.
Nhưng điều làm nên sự gần gũi và bền vững của hình tượng Đoàn Thượng trong lòng Nhân dân không chỉ nằm ở chiến công, mà còn ở những câu chuyện gắn với đời sống thường dân. Theo các tư liệu còn lưu giữ tại địa phương, trong một lần đi tuần trấn an dân tình, khi đặt chân đến vùng Ích Vịnh – nơi có các làng Đông Kinh, Hợp Long, Mật Kỳ ngày nay – ông đã chứng kiến cảnh người dân bị áp bức, bóc lột bởi cường hào, quan lại. Trước những lời kêu cứu tha thiết của dân làng, ông không chỉ lắng nghe, mà còn trực tiếp truy xét, tâu lên triều đình để xử lý, thay quan, lập lại trật tự.
Hành động ấy, trong dòng chảy lịch sử có thể chỉ là một sự kiện nhỏ, nhưng trong ký ức của cộng đồng, đó lại là một dấu mốc lớn – nơi người dân lần đầu tiên cảm nhận rõ ràng sự che chở của một người đứng về phía họ. Cũng từ đó, vùng đất Đông Kinh không chỉ là nơi ông từng đi qua, mà trở thành nơi ông gắn bó, lập căn cứ, đưa thân mẫu về sinh sống, tạo nên mối liên hệ bền chặt giữa con người lịch sử và không gian địa lý cụ thể.
Gắn liền với ông là hình bóng Thụy Thái phu nhân – người mẹ đã sinh thành và dưỡng dục nên một nhân vật lịch sử, và Tứ Phúc phu nhân – người em gái luôn đồng hành trong những năm tháng biến động. Những câu chuyện về họ, từ giấc mộng rồng thiêng đến hành trình sinh con, trưởng thành và gắn bó với vận mệnh đất nước, đã được dân gian lưu truyền như một phần của huyền tích. Đặc biệt, việc hai mẹ con Thụy Thái phu nhân và Tứ Phúc phu nhân mất tại chính vùng đất Đông Kinh càng làm cho mối liên hệ ấy trở nên thiêng liêng và sâu sắc hơn.
Sau khi các vị qua đời, Nhân dân địa phương đã lập miếu thờ, hương khói quanh năm. Từ những ban thờ giản dị ban đầu, qua thời gian, Nghè Đông Kinh dần hình thành và trở thành trung tâm tín ngưỡng của cả vùng. Việc thờ phụng không chỉ là để tưởng nhớ, mà còn là cách để Nhân dân gửi gắm niềm tin vào sự công bằng, vào những giá trị đạo đức và vào sự bảo trợ thiêng liêng của các bậc tiền nhân.
Chính từ những lớp trầm tích lịch sử – vừa mang tính hiện thực, vừa đậm màu sắc huyền tích – Nghè Đông Kinh đã vượt lên khỏi ý nghĩa của một di tích đơn thuần. Đó là nơi mà lịch sử không còn nằm trên trang sách, mà sống trong ký ức cộng đồng; nơi mà những câu chuyện về con người, về nghĩa khí và lòng vì dân vẫn tiếp tục được kể lại, được gìn giữ và được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Không gian văn hóa tâm linh và đời sống cộng đồng
Không chỉ mang giá trị lịch sử, Nghè Đông Kinh còn là một không gian văn hóa tâm linh sống động, gắn bó mật thiết với đời sống của Nhân dân địa phương.
Hàng năm, tại đây diễn ra các nghi lễ trọng thể vào ngày kỵ của Đông Hải Đại Vương cùng Thụy Thái phu nhân và Tứ Phúc phu nhân. Đặc biệt, lễ Kỳ phúc vào tháng Hai âm lịch là dịp quan trọng nhất, khi Nhân dân trong làng tổ chức đại tế, cầu mong bình an, mưa thuận gió hòa, cuộc sống no ấm. Không khí lễ hội là sự hòa quyện giữa phần lễ trang nghiêm và phần hội rộn ràng với nhiều hoạt động văn hóa dân gian, trò chơi, thể thao… tạo nên một không gian sinh hoạt cộng đồng đậm đà bản sắc.
Ngoài các dịp lễ chính, Nghè Đông Kinh còn là nơi diễn ra các nghi lễ vào ngày sóc, vọng hàng tháng. Người dân và du khách thập phương đến dâng hương, cầu bình an, gửi gắm niềm tin vào sự che chở của các bậc tiền nhân. Chính sự duy trì liên tục ấy đã làm cho di tích trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng.
Không gian kiến trúc của Nghè Đông Kinh cũng góp phần làm nên giá trị đặc biệt của di tích. Theo ký ức của các bậc cao niên, xưa kia nghè có quy mô khá lớn với kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm Tiền đường và Hậu cung, kết cấu gỗ chắc khỏe, mái ngói truyền thống, phía trước có bình phong, hồ nước và hệ thống Tả vu, Hữu vu. Dù trải qua biến cố lịch sử, đặc biệt là giai đoạn năm 1965 khi di tích bị phá dỡ, nhưng những ký ức ấy vẫn còn được lưu giữ trong tâm trí người dân.
Nghè Đông Kinh được phục dựng trên nền đất cũ với hệ thống cổng, sân, hồ nước, nhà khách và các khu thờ tự được bố trí hài hòa.
Đến năm 2001, Nghè Đông Kinh được Nhân dân địa phương phục dựng trên nền đất cũ. Ngày nay, di tích nằm ở vị trí trung tâm làng, với hệ thống cổng, sân, hồ nước, nhà khách và các khu thờ tự được bố trí hài hòa. Những chi tiết như hồ nước hình chữ nhật, sân gạch đỏ, không gian thờ tự quay hướng phù hợp phong thủy… tạo nên một tổng thể vừa gần gũi, vừa trang nghiêm.
Dù không còn giữ nguyên quy mô như xưa, nhưng Nghè Đông Kinh hôm nay vẫn là nơi hội tụ đời sống văn hóa, nơi cộng đồng tìm về với cội nguồn, với những giá trị bền vững của truyền thống.
Giá trị di tích và ý nghĩa trong đời sống hôm nay
Qua khảo sát và nghiên cứu, có thể khẳng định Nghè Đông Kinh là một di tích có giá trị trên nhiều phương diện, góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa địa phương.
Trước hết là giá trị lịch sử. Di tích gắn liền với các nhân vật và sự kiện của một giai đoạn lịch sử đặc biệt, đồng thời phản ánh quá trình tồn tại, biến đổi và phục dựng của chính vùng đất Đông Kinh. Những tư liệu còn lưu giữ tại di tích là nguồn thông tin quý giá giúp tìm hiểu về lịch sử địa phương qua các thời kỳ.
Bên cạnh đó là giá trị văn hóa. Nghè Đông Kinh là nơi thờ các vị thần có công với dân, với nước, được Nhân dân tôn kính và tin tưởng. Đây là không gian thể hiện rõ nét truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, là nơi lưu giữ và duy trì các nghi lễ, phong tục, góp phần gắn kết cộng đồng và nuôi dưỡng đời sống tinh thần của người dân.
Về mặt khoa học và thẩm mỹ, di tích còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như bát hương đá cổ, linh vật đá, các cấu kiện kiến trúc… Những hiện vật này không chỉ có giá trị nghệ thuật, mà còn là tư liệu giúp nghiên cứu về mỹ thuật và kỹ thuật xây dựng truyền thống của người Việt qua các thời kỳ.
Với những giá trị đó, Nghè Đông Kinh không chỉ là một di tích đơn thuần, mà là một “kho tư liệu sống” về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật dân gian. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích không chỉ là trách nhiệm của chính quyền và Nhân dân địa phương, mà còn là nhiệm vụ chung trong việc gìn giữ di sản văn hóa dân tộc.
Giữa nhịp sống hiện đại, Nghè Đông Kinh vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân của thời gian, một điểm tựa tâm linh của cộng đồng. Nơi đây không chỉ nhắc nhở về quá khứ, mà còn bồi đắp niềm tin, hun đúc ý thức trách nhiệm cho các thế hệ hôm nay trong hành trình gìn giữ và phát huy những giá trị tốt đẹp của quê hương.